Opoffering

‘Christendom past nu eenmaal niet bij de Japanse cultuur,’ zo leert de Silence-3hoofdpersoon in de nieuwe film ‘Silence’ zeggen en vol overgave verdedigen. Het maakt niet uit of het waar is of niet waar. Of eigenlijk moet het voor hem niet waar zijn, want de film gaat er over of het een grotere opoffering kan zijn voor hem om dit te zeggen dan te kiezen voor de marteldood.

De film gaat over een Portugese missionaris in Japan in de zeventiende eeuw. Het gerucht gaat dat zijn leermeester tijdens de hernieuwde Christenvervolgingen in Japan zijn geloof heeft afgezworen. Hij kan het niet geloven, en gaat samen met een collega op onderzoek uit. Hij ziet hoe de Christenen die hij vindt gemarteld en gedood worden. En zelf wordt hij al snel ook opgepakt. Hij roept de Christenen die voor zijn ogen gemarteld worden op om hun geloof te ontkennen. Laat ze dan maar hun voet op de afbeelding van Jezus zetten, zoals de inquisiteur vraagt, dit kan God niet willen, ook al blijft Hij zo stil. De inquisiteur legt uit dat ze allang hun geloof afgezworen hebben, maar dat ze gemarteld worden om hém ook zijn geloof te laten ontkennen – ze hebben geleerd dat dat beter werkt dan de priesters zelf te martelen. Dan voor één keer in de drie uur lange film over de stilte van God, spreekt God: de afbeelding van Jezus downloadvraagt hem om op Jezus te stappen. En de missionaris volgt het voorbeeld van zijn leermeester, die inderdaad ook blijkt het geloof te hebben afgezworen.

De missionaris was Japan binnengesmokkeld door een tragisch komische figuur die het Christendom ontkende, terwijl zijn familie er de dood voor in ging. De gids vraagt de missionaris om te kunnen biechten en weer Christen te worden. Maar telkens als het moeilijk wordt, gaat hij voor de inquisiteur weer op de Jezus-afbeelding staan, en telkens weer vraagt hij de missionaris hem de biecht af te nemen. De collega van de missionaris sterft al snel als martelaar. De hoofdpersoon zit een beetje tussen de gids en zijn collega is: hij gaat niet zo gemakkelijk door de knieën als de gids, maar de marteldood ontloopt hij uiteindelijk ook.

silence_18618350_8col

Tijdens de introductie-week voor mijn theologie-studie zag ik een andere religieuze film van deze regisseur, Martin Scorsese, ‘The Last Temptation of Christ’. In die film krijgt Jezus vlak voor zijn kruisdood de kans op een lang en goed leven. Nadat we dat hele verdere leven hebben gezien, blijkt dat Jezus dit toch als verleiding afwijst. In ‘Silence’ ontloopt de hoofdpersoon de marteldood, maar in het laatste shot zien we de gestorven missionaris toch nog stiekem een kruisje vasthouden. Is dit het verschil tussen de Messias en zijn volgeling – Jezus is gestorven opdat wij leven? Of is dit toch zwakte van de missionaris? Of is die zwakte accepteren juist nog moeilijker dan te gaan voor het grote gebaar? – Een schijnbaar theoretische uitspraak als ‘Christendom past nu eenmaal niet bij de Japanse cultuur’ kan zo veel verschillende dingen betekenen…

Advertenties

Ketterlijk letterlijk

‘God is de oplossing’, ‘Alleen God kan je helpen’, ‘Dat weet God’, ‘Vraag het aan God endownload die zal je helpen’ – met zulke uitspraken begon de Indiase science-fiction film PK die we in het vliegtuig terug naar Zambia zagen. Een alien is gestrand op aarde en zoekt een weg terug naar zijn eigen planeet. Niemand kan hem helpen. Maar hij wil echt terug naar huis en dus hij blijft maar vragen, en dan verwijst iedereen hem naar God. En de rest van de film is hij op zoek naar die God die hem kennelijk wel zou moeten kunnen helpen. Met alle misverstanden van dien. Hij maakt gezocht-posters. Hij offert in tempels en kerken, en hij wil God voor de rechtbank dagen wanneer hij niet krijgt wat hem beloofd is.

De hoofdpersoon in de film neemt God letterlijk. Hij vat God op als gewoon iemand anders, net als de buurman, of de dokter of de president. Normaal als iemand zegt ‘alleen God kan je helpen’ of ‘dat weet God’ dan zit dat dichter bij ‘geen mens kan je helpen’ of ‘geen mens weet dat’ dan bij een uitspraak over een bepaalde aardse persoon aan wie je iets kunt vragen. God zit niet in de categorie van de buurman, de dokter en de president. In de film laten zien door te tonen wat er gebeurt als iemand God wel op die manier letterlijk opvat.

In het vliegtuig las ik ook een boek over de nieuwe Pinksterkerken in Afrika. En hier deze twee dagen in Zambia hebben we er ook al weer heel veel billboards, flyers en radio-spotjes van gezien en gehoord. Die nieuwe Pinksterkerken lijken veel dingen ook super-letterlijk te nemen. ‘Bid en je zal gegeven worden’ – dus als je echt vraagt om promotie, genezing of geld, dan krijg je dat. ‘Kom en claim je zegeningen’, zo worden mensen uitgenodigd voor kerkdiensten. ‘Geloof maakt je rijk, kijk maar naar de voorganger: hij is nooit ziek, heeft groot huis, auto, telefoons enzovoort’. Bij een kerkdienst die we bezochten, werden mensen opgeroepen die kerk drie maanden uit te proberen: ‘Binnen drie maanden ben je rijk, je zult het zien, en anders ga je dan gewoon weer, wat heb je te verliezen?’.

Ik begrijp dit nog steeds niet. Het komt op mij over als het gedrag van die alien uit de Indiase film: men neemt dingen letterlijk, die je duidelijk niet letterlijk moet nemen. Maar als ik zeg dat deze mensen magisch denken, heb ik het gevoel dat ik zeg dat ze dom zijn. En als ik zeg dat wij in het Westen ook wel eens magisch denken, maakt dat het nog niet echt beter. Ik probeer druk andere manieren te verzinnen om er naar te kijken, maar dat valt niet mee. Hebt u misschien suggesties?