The aesthetics of African diaspora

Lawson - Woman with child

Deana Lawson – Mother and Child, 2017

An image of a woman holding a crying baby in her living room, while another child seems to be flitting in and out of the frame. The sparse interior, the cheap curtains and the slightly dirty walls speak of poverty. The woman, however, looks into the camera with a challenging expression, as if she wants to say ‘yes, this is my life, what of it?’.

Photographer Deana Lawson has been hailed as a champion of the unpacking of the complexities of race and identity. She has taken photographs of African women and men in their homes in the US, but also in Jamaica, the DRC and South Africa. A recent profile in The New Yorker rejoices in Lawson’s portraits, because they are, for a viewer in the African diaspora, so recognizable. “One of the things many people in the diaspora have shared – unavoidably – is the experience of poverty, but Lawson’s work suggests other, deeper vectors that may also connect us: certain gestures and interpersonal attitudes, strategies of escape, modes of defense or display, pleasures and fears, aesthetics, superstitions, and, perhaps most significant, shared fantasies.”

How to portray people without turning them into stereotypes? For me, this is one of the greatest riddles of photography. Especially when it comes to photographs of black people, the story of the photographer often takes precedence over the stories of the people portrayed. In this blog I have discussed a number of these cases: National Geographic confessed that much of their photography in the history of the magazine has been tainted by racist or ethnocentric ideas. Other photographers, like Diane Arbus, have been criticized for fetishizing the otherness of her subjects. Even Apartheid photographer Omar Badsha can be said to use his photography to advance his own ideology instead of giving a true representation of the lives of his subjects.

On the other hand, giving that true representation may be an impossibility. Every photograph is at least two steps away from the lived experience of its subject. First, the photographer chooses a frame and in doing so a particular perspective on the person portrayed. Second, the viewer of the finished photograph sees it from their own context. The viewer gives meaning to the photograph from his or her own history and experiences. These layered interpretations give plenty of opportunities to shift away from the reality of the person portrayed in the photograph.

Deana Lawson’s photographs seem to portray life as it is. We see black people at home, in their own space, with their own mess and their own objects of beauty. An uninformed look at the photographs would lead the viewer to conclude that we are given an insight in these people’s world: the aesthetics of African diaspora, as Zadie Smith labels it in The New Yorker. Smith feels empowered by these photographs: “Outside a Lawson portrait you might be working three jobs, just keeping your head above the water, struggling. But inside her frame you are beautiful, imperious, unbroken, unfallen.” This is a great testimony to the strength of Lawson’s pictures. But reality, as always, is more complicated.

Lawson - Brother and Sister Soweto, 2017

Deana Lawson – Brother and Sister Soweto, 2017

A young man in a bedroom, looking fearlessly into the camera while making a sign with his hand. A young child is half hiding behind his back, looking away from the camera. Lawson is not bashful about the way her photographs came about. They are staged portraits, in which Lawson had control over everything the viewer of her photographs sees. About this photograph, taken in Soweto, she says: “I wanted to represent him claiming his space and holding up the West Side symbol, like brothers in California and New York. So I’m collapsing this distance of the young black man in Soweto, and his relationship to young black men in the U.S. This is his little sister and I wanted him to protect her in a way, but I also wanted her body and her face to almost refuse the camera, so I asked her to turn away — to create sort of a dynamic relationship between his forward confrontation with the camera, and her looking away.”

The gesture of the young man and the posture of the girl are all prompted by Lawson. In other photographs she rearranges interiors. The baby in the photo at the top is not the woman’s child. So whose world are we seeing in Lawson’s photographs? Are the similarities between photos taken in different countries an expression of an African diaspora aesthetics, or are the similarities due to Lawson’s choices in what to include in the frame, and how to pose the subjects? What gesture would the young man from Soweto make in his daily life, hanging out with friends? Maybe it would have been this West Side symbol, maybe he wants to claim this global connection his brothers – but because the photograph is staged we will never know.

“As a photographer, I’m also making choices to include or exclude certain things that make [this photo] appear like reality, but it’s not,” Lawson says. She doesn’t claim to give a true representation. The dissonance between real and staged is a central theme in her work. It is what makes Lawson an artist, and not an ethnographer of the African diaspora aesthetics.


Imagine Africa

Recently, National Geographic asked a historian to examine the photographs about Africa and Asia in its archives. “For decades, our coverage was racist”, was the conclusion that made the headline.

The voices of black Africans did not feature in articles, and photographs pictured them in a stereotypical way: doing tribal dances, or staring enthralled at the modern equipment of the photographer. In this way, Africans are (quite literally) portrayed as not on par with the Western reader. They are traditional where the reader is modern; they live in villages instead of cities; they have not reached a Western level of development.

The ways in which Africa and Africans – or, better: Zambians, South Africans, Kenyans, Nigerians, etc. – are portrayed is an issue that receives increasing attention. In National Geographic, the stereotypical African is the ‘noble savage’, someone who is still in touch with nature, with their roots and with the community; unspoiled by the rationalizations, disenchantments and individualization of modernity. Another stereotype is triggered by charities and by media covering disasters. We all know these images: African children with flies crawling on their faces and bellies swollen with hunger oedema.

This image of Africa has been labelled as ‘poverty porn’. People in these photographs are portrayed when they are at their most vulnerable. The objective is to generate pity or sympathy, and subsequently to increase donations to the charity. The donations are for a good cause, but these images keep telling us that Africans need to be saved. They are victims. They are not able to help themselves. In a Ted-talk, Nigerian writer Chimamanda Ngozi Adichie says: “The problem with stereotypes is not that they are untrue, but that they are incomplete. They make one story become the only story.

There really are pitiable children suffering from famines – photos portraying them are not staged. But there is more to Africa than this. More than noble savages and beautiful nature; and more than suffering victims and “shithole countries”. Photographers, wherever they come from, and whoever pays them, should be aware of the power of their images in enforcing harmful stereotypes.

Why am I writing this? I am an anthropologist and photographer living in southern Africa. It is my aim to picture the people whom I encounter in an honest way. The issues addressed in this blog sometimes make me feel I am traversing a minefield. I hope to use this blog to plot my course, avoiding the pitfalls mentioned here, and reflecting on a number of issues related to imaging (or imagining) Africa.

Werk aan de muur

Het is dit jaar alweer het laatste jaar dat we in Zambia zijn – ons contract heeft een maximale duur van zes jaar, en die zes jaar zitten er in december op. “Wat gaan jullie volgend jaar doen?” wordt ons regelmatig gevraagd.

Hermen heeft al een baan gevonden, als senior post-doctoral fellow bij de Universiteit van Pretoria in Zuid-Afrika. Na Zambia blijven we dus (zoals het er nu naar uitziet) nog even hangen in zuidelijk Afrika. Johanneke heeft haar proefschrift zo goed als af, en hoopt aan het eind van dit jaar te promoveren. En dan? Een droom is om meer te gaan doen met fotografie, en dat te combineren met antropologisch onderzoek. Om dat te financieren is Johanneke begonnen met een webwinkel bij Werk aan de muur, waarin haar mooiste foto’s te koop staan. Neem eens een kijkje, misschien zit er iets bij dat bij jou aan de muur past!

Eerst zien, dan geloven

“Heksen en Satanisten, bestaan die echt?” vraagt een jonge vrouw op de voorste bank. “Hoe word je het?” wil een jongen weten. Achter in de kerk steekt een man zijn hand op. “Hoe herken je ze, en wat kun je ertegen doen?” Ik ben in een 20170504-DSC_4607-bewerktkatholieke kerk in Choma, een stadje in het zuiden van Zambia, voor een workshop over hekserij en Satanisme. Zambianen leven in een wereld met heksen, Satanisten, boze geesten en andere krachten die het op hen gemunt hebben – maar helemaal zeker over het bestaan daarvan zijn ze niet. Dit maakt de onzekerheid en dreiging eigenlijk alleen maar groter. ‘The Fingers of Thomas’ is de naam van de werkgroep die deze workshop geeft. Net als de ongelovige Thomas in de Bijbel geldt voor hen het motto ‘eerst zien, dan geloven.’

Hekserij is een ‘hot issue’ in Choma. Mensen vertellen dat ze met hun eigen ogen hebben gezien dat een heks een boom in haar tuin had waar geld aan groeide. Er zijn verdenkingen, en er is angst. De Fingers of Thomas gaan niet in discussie over of heksen al dan niet bestaan. Wel leggen ze uit dat hekserij te maken heeft met angst, jaloezie en schuldgevoel. Wie zich bedreigd voelt door heksen gaat ze overal zien. Als je al bang bent, is het meteen duidelijk: wanneer iets misloopt, wanneer je pech hebt, wanneer je je 20170506-DSC_4831niet lekker voelt – daar zit een heks achter die het op je gemunt heeft. In een vicieuze cirkel zorgt angst voor heksen voor meer angst. Vaak heeft angst voor heksen iets te maken met ongelijkheid. Wie rijk is, vreest behekst te worden door anderen die minder hebben. Wie arm is, loopt voortdurend het risico om beschuldigd te worden van hekserij. Jaloezie, vooral ten opzichte van familieleden of buren, leid tot verdenkingen van hekserij. Schuldgevoelens kunnen ook een rol spelen. Stel je voor: je buurvrouw komt vragen om een kopje suiker, maar je vindt het een vervelend mens, en je zegt dat je geen suiker in huis hebt. Je voelt je een beetje schuldig en ongemakkelijk als je haar weer ziet. De volgende dag is je geit ziek, en de eerste aan wie je denkt is die vervelende buurvrouw. Zij heeft er vast met hekserij voor gezorgd dat de geit ziek werd. De boodschap van de Fingers of Thomas is duidelijk: wie niet bang is, niet jaloers is, en zich niet schuldig voelt, heeft veel minder last van hekserij. Om hekserij tegen te gaan, kun je dus het beste aan jezelf werken.

Satanisme is, volgens Zambianen, een ‘moderne’ versie van hekserij. Net als heksen veroorzaken Satanisten ongeluk. Ze doen dat in opdracht van Satan, die hen in ruil daarvoor rijk maakt. Satanisme bestaat ook in Europa en in de VS. In de jaren ’60 werd in Californië de Church of Satan opgericht door Anton Szandor LaVey, die ook de Satanic 20170505-DSC_4712Bible schreef. De Fingers of Thomas laten een exemplaar van dit boek doorgeven. Maar in Zambia lijkt Satanisme over het algemeen naar iets heel anders te verwijzen. Daarom maken de Fingers of Thomas het onderscheid tussen vrijwillig en onvrijwillig Satanisme. Voor leden van de Church of Satan is Satanisme een vrijwillige keuze. Voor de meeste Satanisten in Zambia is Satanisme iets wat hen overkomt, een gevoel dat ze bij de duivel horen in plaats van bij God. De Fingers of Thomas hebben sinds 2007 verhalen over Satanisme onderzocht, en één van hun belangrijkste conclusies is dat ‘erbij horen’ een belangrijk element is in Zambiaans Satanisme. Veel Satanisten die waarmee de Fingers of Thomas in contact zijn geweest hadden het gevoel dat ze er in hun familie of op school niet bij hoorden. Horen bij Satan lijkt een antwoord op dit gevoel van afzondering.

Centraal in hekserij en Satanisme is de angst. Angst om het volgende slachtoffer te zijn. Angst dat blijkt dat jij ook een Satanist bent. Angst omdat een onbekende macht het op 20170505-DSC_4646-bewerktjou voorzien heeft. De Fingers of Thomas leggen uit dat angst niet per se slecht is. We zijn bang voor wat ons kan kwetsen en voor het onbekende, en op die manier worden we beschermd tegen gevaarlijke situaties. We vrezen God, omdat Hij zoveel groter is dan wij mensen. Maar angst kan ook teveel worden. Wanneer we zo bang zijn dat we overal gevaar zien, en overal heksen en Satanisten op de loer weten te liggen. Wanneer we de kinderen wakker maken om één uur ’s nachts en om drie uur ’s nachts om met hen te bidden tegen kwade krachten. De Fingers of Thomas benadrukken dat de Bijbel zegt “Wees niet bang” – volgens sommige tellingen staat dat wel 365 keer in de Bijbel, een keer voor elke dag. Wie vertrouwt op God hoeft niet ’s nachts op te staan om te bidden. Je bent ook in Gods hand als je slaapt.

Naast hekserij en Satanisme is het gebruik van traditionele medicijnen zoals bladeren, schors en wortels van inheemse bomen en planten iets waar veel mensen onzeker over 20170504-DSC_4619-bewerktzijn. De Fingers of Thomas stallen hun collectie medicijnen uit, en nodigen de deelnemers van de workshop uit om ze van dichtbij te bekijken en de middelen die ze kennen op te pakken. Vrouwen en mannen bespreken apart van elkaar wat zij weten van de traditionele geneesmiddelen. Een vrouw houdt een bosje takjes omhoog. “Dit ken ik wel,” zegt ze. “Het is goed voor de maag, maar het wordt vooral gebruikt om ervoor te zorgen dat je man bij je blijft. Je moet het roken, en tijdens het uitblazen van de rook zeg je de naam van je man. 20170504-DSC_4623Zo weet je zeker dat hij niet vreemd gaat. Toen ik pas getrouwd was, gebruikte ik het ook wel.” Een stuk boomschors blijkt een natuurlijk middel tegen malaria, dat in grotere hoeveelheden ook een abortus op kan wekken. Een klein bolletje kent iedereen: “Dit is palibe kanthu, dat betekent ‘niks aan de hand’. Het is goed als je baby koliek heeft.” “Ja, maar dat is niet het belangrijkste,” valt een andere vrouw in, “als je ergens van verdacht wordt, en er is een rechtszaak, dan zorg je dat je dit bij je hebt. Als de rechter je dan aankijkt, denkt hij: ‘Deze persoon kan toch niks gedaan hebben?’ en je wordt vrijgesproken.” Een ander weet: “Er zijn ook zakenmensen die het gebruiken. Je doet het in je broekzak, en iedereen zal van je willen kopen. Je kunt dan zelfs rotte vis verkopen, niemand zal er iets van merken.”

Afrikaanse geneesmiddelen zijn niet, zoals in Nederland gebruikelijk is, alleen bedoeld voor medische problemen. Traditionele medicijnen zorgen ervoor dat het weer goed met 20170504-DSC_4612-bewerktje gaat, op alle fronten: in je huwelijk, in zaken, en in gezondheid. Voor niet-levensbedreigende ziektes, zoals een griepje, milde malaria of verkoudheid, kent bijna iedereen wel een huismiddel. Als er iets serieus mis is op lichamelijk gebied gaat men naar het ziekenhuis. Maar bij onverklaarbare en langdurige ziektes, of bij aanhoudende pech en problemen in andere domeinen van het leven, gaan veel mensen naar de traditionele genezer of nganga. Als het niet goed met je gaat – op welke manier dan ook – dan ligt dat in de Afrikaanse opvatting aan een verstoring in de verhouding met de spirituele wereld, het onzichtbare deel van de werkelijkheid. De nganga heeft een direct lijntje met de spirituele wereld en kan onderscheiden waar het probleem zit, en je vervolgens het juiste medicijn geven.

Christenen in Zambia hebben moeite met de traditionele geneeswijzen. Vanuit hun Christelijke perspectief zijn de geesten en voorouders in de spirituele wereld demonen waarmee elk contact vermeden moet worden. Wie naar een nganga gaat is dus onchristelijk bezig en zou zelfs bezeten kunnen raken. Aan de andere kant: waar moet je 20170504-DSC_4613heen als je altijd maar pech hebt? Een dokter in het ziekenhuis kan er niks aan doen. Dus worden nganga’s vaak in het geheim bezocht. Tijdens de workshop leggen de Fingers of Thomas uit dat het ook anders kan. Traditionele medicijnen kunnen op drie verschillende niveaus werken: puur lichamelijk, psychologisch, of spiritueel. Lichamelijk zijn de medicijnen tegen malaria of buikpijn. De werking van andere medicijnen kan psychologisch zijn. Wie een takje heeft gerookt voor de trouw van een echtgenoot, voelt zich misschien zekerder en is minder achterdochtig of verdrietig, wat het huwelijk ten goede kan komen. Weer andere medicijnen stellen de geesten in de spirituele wereld tevreden waardoor die je niet meer lastig vallen. Een tweede onderscheid dat de Fingers of Thomas maken gaat over op wie het medicijn werkt. Sommige medicijnen werken op degene die ze inneemt, andere medicijnen worden gebruikt om een ander te manipuleren. Voor de Fingers of Thomas zijn medicijnen die lichamelijk of psychologisch werken op degene die ze gebruikt toegestaan. Het manipuleren van anderen overschrijdt een grens, en voor relaties met de spirituele wereld heb je geen medicijnen nodig, daar ben je Christen voor.

De uitsmijter van de driedaagse workshop is een interactief toneelstuk op het kerkplein. “We gaan zometeen een echte witchdoctor ontmoeten,” zegt één van de Fingers. “Als je zo het kerkplein opgaat staat er een kom met water. Was daarin je handen. Voor deze keer mag je je schoenen aanhouden, maar zorg er wel voor dat je wat water over je schoenen 20170506-DSC_4741gooit, zodat je schoon bent als dr. Koko komt.” De jeugd rent zowat de kerk uit om vooraan te kunnen zitten. Maar het hek naar het plein is dicht, en de wachter bij het hek zegt dat we één voor één naar binnen mogen, en dat ouderen voor gaan. Verwachtingsvol gaan we zitten. Dan, ineens, horen we een hoog, blaffend, geluid, als van een hyena. Er klinkt een trommel. Een vrouwenstem begint te zingen “voor we vandaag gaan slapen hebben we de heks gevonden.” Door het hek zien we drie mannen aankomen: de wachter, die nu op de trom slaat; en twee mannen in witte gewaden – dr. Koko en zijn woordvoerder. Dr. Koko spreekt in raadselen, die door zijn woordvoerder geïnterpreteerd en uitgelegd worden.


Een witchdoctor is een spirituele expert die heksen en hekserij kan herkennen. Op het Zambiaanse platteland komen regelmatig witchdoctors langs in dorpen om daar de plaatselijke heks op te sporen en te straffen – uiteraard tegen een vergoeding. Het 20170506-DSC_4768-bewerkttoneelstuk laat zien hoe dat gaat. Dr. Koko pakt een wit vel papier. Zijn woordvoerder loopt rond met een ratel waarmee hij het publiek lijkt te onderzoeken. Hij wijst een jongen aan, die wat verlegen naar voren komt. De jongen moet een zwart poeder over het witte papier strooien. Dr. Koko maakt wat mysterieuze armgebaren en houdt het papier in de lucht. Er zijn letters op verschenen: ‘Miss Makondo’ staat er nu. Miss Makondo 20170506-DSC_4776komt naar voren, en even later is er ook een tweede vrouw aangewezen. Eén van beiden komt van de Copperbelt, waar ze voor verpleegster heeft geleerd, zegt dr. Koko. Het orakel zal nu laten zien wie van hen dit is. Beide vrouwen moeten hun handen insmeren met zeep. Dr. Koko en zijn woordvoerder laten het publiek twee teilen met water zien. Als ze hun handen 20170506-DSC_4810wassen wordt het water bij de ene vrouw paars, bij de ander blijft het kleurloos. Het toneelstuk herhaalt de keuze tussen twee personen verschillende keren, waarbij het orakel steeds op een andere manier werkt. Een holle pompoen aan een touw aan het plafond blijft in het midden hangen bij de ‘schuldige’. Een stukje kranten papier vat onverwachts vlam. Magie! Op het laatst ontdekken dr. Koko en zijn assistenten ook nog een slang in een boom op het plein, waarop de dichtstbijzijnde toeschouwers in paniek wegvluchten.

Genoeg opwinding voor vandaag, vinden de Fingers of Thomas. Ze nodigen het publiek uit om dichterbij te komen en leggen uit dat de orakels niks met magie te maken hebben. Het papier waarop de naam verscheen: de naam was met kaarsvet geschreven, dat zichtbaar werd door de as. Met citroensap en een kaarsvlam kun je iets vergelijkbaars doen. Het verkleurde 20170506-DSC_4830-bewerkt-bewerkt-bewerktwater is een zuur-base reactie. Door azijn bij het verkleurde water te doen kun je het zelfs weer kleurloos maken. Dr. Koko wist dat Miss Makondo van de Copperbelt kwam omdat ze dat in één van de gesprekken met de Fingers of Thomas had verteld. Alle trucjes worden uitgelegd. Zambiaanse witchfinders gebruiken de scheikundige trucs, maar het belangrijkste instrument van de witchfinder zijn verhalen. Assistenten van de witchfinder gaan soms wel een halfjaar van tevoren naar een dorp om te horen welke roddels de ronde doen. Als de witchfinder dan komt, lijkt hij een helderziende die alles over iedereen weet. Het doel van de Fingers of Thomas is om mensen minder vatbaar te maken voor de trucs die worden toegepast door de witchfinders. Laat je niet bang maken; ‘eerst zien, dan geloven’ is de boodschap.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Verborgen of onbekend?

Over lesgeven, dat het toch weer anders loopt en hoe dat vruchtbare gedachten oplevert…

Dit trimester geef ik sociologie – de studie van menselijke samenlevingen. Het gaat over ontwikkeling, ongelijkheid, globalisering, de trek naar de stad, en over de gevolgen hiervan voor cultuur, identiteit en onderlinge verhoudingen. Een nuttig vak voor aankomend dominees die een leidende rol gaan spelen in een wereld die snel verandert en waarin ongelijkheid heel zichtbaar is.

In Afrika wordt ongelijkheid vaak in verband gebracht met hekserij. Waarom is de één rijk, en blijft de ander maar ploeteren? Waarom krijgt de één een ongeluk of wordt ziek, terwijl de ander gezond is? Hekserij is een antwoord op deze vragen: er is ongelijkheid omdat een heks het op je gemunt heeft. Was dat niet zo, dan zou iedereen kunnen genieten van het goede leven.

Tijdens het voorbereiden van de collegereeks zag ik ernaar uit mijn studenten de wetenschappelijke oorzaken van ongelijkheid te leren. Zo is één van de grootste problemen van Zambia de grote afhankelijkheid van één industrie: het winnen van koper. Als de koperprijs hoog is gaat het goed met Zambia. Zakt de prijs van koper in, dan gaat het met heel Zambia bergafwaarts. Zo kunnen ze zien, dacht ik, dat je helemaal geen hekserij nodig hebt om uit te leggen hoe de wereld in elkaar zit.

Het liep anders.

Dat de situatie in Zambia afhankelijk is van de koperwinning, dat zagen mijn studenten wel. Maar dat de koperprijs afhangt van de verhouding tussen vraag en aanbod, dat wilde er bij een groot deel niet in. Nee, als de koperprijs laag is, dan komt dat door dat “zij” in het Westen dat zo regelen. Ze willen niet dat Zambia succesvol wordt. Wie zijn “zij” dan? vroeg ik. Het Westen, was het antwoord. Eén student was specifieker: hij hoorde ’s ochtends op het nieuws altijd over de beurskoersen in Londen. Daar zit dus iemand die de prijs bepaalt. De markt is geen neutraal terrein – er is iemand die aan de touwtjes trekt en ervoor zorgt dat Zambia altijd arm blijft, volgens mijn studenten. De overeenkomst met hekserij is duidelijk: er is ongelijkheid omdat er iemand is die het op je gemunt heeft.

Mijn studenten zien de wereld dus, ook na het lezen van sociologische theorieën, nog steeds niet op een westerse manier. Een beetje teleurstellend, maar ook een bron van nieuw inzicht. Want ik dacht dat het verschil ‘m zat in het hebben van een Afrikaans religieus of spiritueel wereldbeeld tegenover een westers seculier wereldbeeld. Volgens het eerste bepalen bovennatuurlijke krachten wat er in de wereld gebeurt; volgens het tweede houden bovennatuurlijke krachten – voor zover die er zijn – zich afzijdig van de mensenwereld. Nu zie ik dat seculier of religieus eigenlijk niet het punt is. Het gaat erom dat er in het wereldbeeld van mijn studenten verborgen krachten zijn die ervoor zorgen dat de wereld op een bepaalde manier werkt. Die verborgen krachten kunnen bovennatuurlijk zijn – zoals in het geval van hekserij – maar dat hoeft niet. “Zij in het Westen” kunnen ook zo’n kracht met een verborgen agenda zijn.

Het verschil tussen ‘verborgen’ en ‘onbekend’ is hier van belang. Onbekend is iets wat je niet weet. Als iets verborgen is weet je het ook niet, maar het woord heeft nog een extra lading: er is iemand die ervoor zorgt dat je het niet weet, die het voor je verbergt.

Kennisoverdracht – wat ik in mijn lessen doe – geeft informatie waardoor wat onbekend was bekend wordt. Ik merk nu dat mijn studenten en ik langs elkaar heen praten, omdat de studenten niet zitten te wachten op kennis van wat onbekend was, maar op een openbaring over wat verborgen is. En openbaringen, die vind je niet op school maar in de kerk, bij een dominee of profeet die de gave heeft om wat verborgen is openbaar te maken.

Wat te doen tegen het geloof in hekserij en andere verborgen krachten? Mijn voorlopige conclusie is dan ook dat onderwijs het verschil niet gaat maken. Onderwijs gaat er niet voor zorgen dat dit geloof minder wordt. Onderwijs spreekt degene aan die zoekt naar wat onbekend is, en niet degene die wil dat wat verborgen is openbaar wordt. Tja….

Het verhaal van de vrouw die verdween

Een paar weken geleden waren we op bezoek bij één van onze oud-studenten in zijn eerste gemeente. Hij vertelde ons dit wonderlijke verhaal:

Er is een echtpaar in mijn gemeente. Vanwege de economische situatie ging de echtgenoot langs bij een zekere man. Deze man vertelde hem dat iedereen binnen veertien dagen rijk kan worden, maar dat je er dan wel iets voor moet doen. Iets voor moet offeren. De echtgenoot was verrast, en hij zei dat hij erover na zou denken. Hij ging naar huis en dacht erover wie hij dan zou offeren. Na een tijdje dacht hij aan zijn vrouw. Nu moet je weten dat de vader van de vrouw een machtige heks is. En op de één of andere manier hoorde hij over de plannen van de echtgenoot om zijn vrouw te offeren. De vader dacht: ‘Maar dat is mijn dochter, ik wil haar niet verliezen!’ Dus gebruikte hij zijn krachten om de vrouw weg te halen. De vrouw verdween gewoon. Ze vertelden mij, de dominee, ‘Een van je gemeenteleden is vermist.’ We hebben voor haar gebeden. Later hebben ze haar teruggevonden, in Malawi, waar ze werd vastgehouden in een kamer in een huis. De mensen in het huis zeiden: ‘Wij weten wel hoe ze hier is gekomen, en we hebben afgesproken dat we haar hier zouden houden.’ Je ziet het, deze dingen gebeuren echt.

Er lijken hier in Zambia maar twee mogelijkheden te zijn: je bent of rijk, of je bent arm. Dat er – vanuit ons Westerse perspectief – nog een heleboel stappen tussen arm en rijk zitten, daar is geen oog voor. Arm wil niemand zijn… dus iedereen wil rijk worden. De echtgenoot waar onze student over vertelt is zoiemand die rijk wil worden. Hij heeft misschien een handeltje. Misschien loopt het niet zo goed. In ieder geval: hij is niet rijk. En dus zoekt hij iemand op die verstand heeft van zulke zaken.

In Afrika is de wereld die je om je heen ziet, die je kunt aanraken, horen en ruiken, niet de enige realiteit. Er is een paralelle spirituele wereld, met geesten, demonen, voorouders en magische krachten. Die wereld heeft direct invloed op je leven. Als alles goed is, zijn de wereld die we kunnen zien en de spirituele wereld met elkaar in harmonie. En dan is ook alles goed: je hebt genoeg te eten, een vrouw, kinderen, gezondheid. Als niet alles goed is, dan komt dat door een probleem in de spirituele wereld. Een onverklaarbare ziekte, armoede, geen vrouw kunnen vinden, geen baan hebben, geen kinderen: het ligt aan de krachten in de spirituele wereld. Er zijn specialisten die meer over deze wereld weten, en de krachten kunnen beïnvloeden. Zo’n specialist, daar ging de echtgenoot bij op bezoek.

Wat de specialist aan de echtgenoot vertelde was dat hij rijk zou kunnen worden als hij er iets voor zou doen. Als Westerlingen kunnen we het daar mee eens zijn: als je niet hard werkt, wordt het nooit wat. Maar dat was niet wat de specialist bedoelde. Als je iets buitengewoons wilt – rijk worden, of macht en succes hebben, dan moet je de buitengewone krachten in de spirituele wereld inschakelen. En een manier om dat te doen is door iemand letterlijk te offeren.

Hoe letterlijk is dat offeren? Sommigen zeggen dat ze degene die ze wilden offeren in een spiegel zagen, en dan met een mes in die spiegel hebben gestoken. De volgende dag was degene dood. Maar er bestaan ook tovermiddelen waarvoor menselijke lichaamsdelen nodig zijn; en zo nu en dan worden er lichamen gevonden waarvan ogen, borsten of geslachtsdelen zijn afgesneden. Ogen – zodat je een vooruitziende blik krijgt. Borsten en geslachtsdelen – zodat je werk vruchtbaar zal zijn.

De echtgenoot overweegt zijn vrouw te offeren. Op welke manier? We weten het niet. Want de vader van de vrouw is ook een specialist in de spirituele wereld. Hij heeft zijn schoonzoon door en zorgt dat zijn dochter verdwijnt.

“Deze dingen gebeuren echt,” zegt onze student als afsluiting van zijn verhaal. Hij weet tegen wie hij praat, en dat wij zulke verhalen niet zomaar geloven. En Hermen bevestigt dat: “Voor dit verhaal heb je helemaal geen onzichtbare krachten nodig. Misschien zag de vrouw haar man gek naar haar kijken. Misschien voelde ze zich bedreigd. Misschien wist haar vader daarvan, en heeft die haar geholpen om te vluchten.” Het zou kunnen, zegt onze student, maar het is duidelijk dat hij er anders over denkt.

Wat mij opvalt is hoe afwezig de vrouw is in het verhaal. Het zijn steeds de mannen die handelen. De echtgenoot, die geld wil en daarvoor zijn vrouw wel wil opofferen. De vader. De mannen die haar vasthouden in Malawi. De vrouw had net zo goed een object kunnen zijn. Zoals in deze navertelling: Er was eens een man met een mooie, grote TV. Hij wilde graag meer geld, en dus ging hij bij een andere man langs. ‘Je moet er wel iets voor inleveren,’ zei die. De man dacht aan zijn TV. Maar zijn schoonvader, die hem die TV had gegeven, hoorde van het plan en kwam de TV weghalen. Later hebben ze de TV teruggevonden in een huis in Malawi.

Verhalen zoals dit laten zien hoe de wereld in elkaar zit volgens de gemiddelde Zambiaan. Met een spirituele wereld die je succes of verdriet kan bezorgen. Een wereld waarin de man handelt en geld binnen brengt. Een wereld waarin een vrouw iets is wat je bezit. Het is niet de wereld waar ik in leef…