Juju bij dammen

De afgelopen week heb ik het Zambiaans kampioenschap dammen op het 10×10 bord georganiseerd. Op een middag hoorden we in de auto een dammer klagen dat een collega vast ‘juju’ had gebruikt. ‘Juju’ betekent magie. Het woord komt uit Nigeria, een land dat via films en TV-dominees erg veel invloed heeft in Zambia.

Eén van de dammers was die dag al in de opening een steen achter gekomen. Het had er alle schijn van dat hij zou verliezen, maar zijn tegenstander begon zulke domme fouten te maken dat degene met de steen achter toch nog won. De speler die bij ons in de auto zat, was daar boos en teleurgesteld over: nu had hij zijn concurrent toch niet ingehaald!

Zambiaans kampioenschap dammen

In Nederland heb ik ook genoeg boze en teleurgestelde dammers meegemaakt. Ik moet bekennen dat ik dat zelf ook wel eens ben. Je verwijt dan een ander geluk gehad te hebben, of je zegt dat ‘ie zijn tegenstander heeft zitten afleiden. Een Russische wereldkampioen vertelde in een interview eens dat hij ook psychologie gebruikt om te winnen. Geluk, afleiden of psychologie – dat kan allemaal, maar magie dat heb ik nog nooit gehoord.

‘Hij heeft vast juju gebruikt!’ Er stond wat op het spel. De winnaar van het toernooi mag volgend jaar naar het Afrikaans kampioenschap in Niger. En als er iets op het spel staat, is de verdenking hier heel vanzelfsprekend dat iemand misschien magie gebruikt. Je gaat naar een nganga en krijgt wat ‘medicijn’ – kruiden en poeders die symbolisch staan voor wat je wilt bereiken – en dat draag je bij je.

‘Hij heeft vast juju gebruikt’ – misschien was het niet helemaal serieus . Misschien was het vooral een uiting van frustratie. Maar het was een uiting van frustratie die in Nederland niet lijkt te kunnen. Ik vond het interessant om dat verschil in cultuur te zien.

Advertenties

My 15 minutes of fame

Afgelopen zaterdag was ik op de Zambiaanse televisie. Op de landelijk te ontvangen commerciële zender Muvi TV werd ik in een live talkshow over sport geïnterviewd: over dammen.

Toen vorig jaar duidelijk werd dat we naar Zambia zouden gaan, was net het WK dammen bezig. Vanaf mijn tiende ben ik al bezig met dammen dus ik volgde het toernooi op Internet. (Zoals ik nu het EK volg, waar mijn broer Michiel aan meedoet!) In de chat bij de WK-website zag ik ineens een Zambiaan voorbij komen. Ik heb zijn naam opgezocht en hem een mailtje gestuurd. Zo ben ik, al voor we echt in Zambia zijn, verbonden met de Zambiaanse damwereld.

De Zambiaanse dambond blijkt net opnieuw opgericht te worden. Tot de jaren ’90, toen Zambia een eenpartijstaat was, werd dammen – zoals alle sporten – gesponsord door de overheid. Daarna is de dambond langzaam in verval geraakt, maar een groep enthousiaste dammers heeft het opgepakt om de dambond weer op poten te zetten. Nog voor we in Zambia zijn, word ik al gevraagd mee te doen met het nieuwe bestuur.

Het gaat stapje voor stapje, maar er lijkt echt iets van de grond te komen. Afgelopen april is de Zambiaanse dambond weer officieel aangemeld bij de nationale sportraad. En ik ben als ‘technisch adviseur’ toegevoegd lid van het bestuur.

Dammen op de markt

In Zambia – in Lusaka in elk geval – wordt dammen vooral gedaan op de markten. Elke compound – een armere wijk – heeft een vaste dagelijkse markt met kraampjes en kleine winkeltjes waar iedereen zijn inkopen doet – behalve Westerlingen zoals wij die naar de Zuidafrikaanse supermarkt in de grote malls gaan natuurlijk… Op de markt in de wijk bij onze campus zijn twee damclubs, op twee tegenover elkaar liggende hoeken van de markt. De kernleden van de damclubs zijn de mensen die een kraampje of winkeltje op de markt hebben. Op rustige momenten – zoals nu, nu mensen deze maand hun loon nog niet gehad hebben – pakken ze er hun zelfgeschilderde damborden bij en dammen met kroonkurken van flesjes als schijven.

Ik ken er nu een timmerman, iemand die kleding en koffers doorverkoopt, een kapper en iemand die een ‘restaurant’ heeft – vooral voor marktmensen geloof ik. In Zambia wordt meestal op een bord van acht bij acht gedamd (een schaakbord), twaalf tegen twaalf noemen ze dat, naar het aantal schijven dat ieder heeft. De nieuwe dambond zoekt echter ook aansluiting bij het internationale dammen, en daarom wordt nu ook het tien bij tien bord geïntroduceerd – twintig-twintig. En daar kom ik als technisch adviseur bij kijken. Ik probeer dammers een beetje de finesses van dammen op dat bord bij te brengen.

Verder ben ik natuurlijk handig voor connecties met de Nederlandse dambond. Bij officieel dammen gebruik je damklokken die de tijd bijhouden die elke speler verbruikt heeft. In Nederland gaan steeds meer damclubs over op digitale klokken, dus zijn er analoge klokken over. En daarvan heb ik er net een heel stel meegenomen naar Zambia. Die gift van de Nederlandse dambond was de aanleiding voor het interview op televisie.

De president van de Zambiaanse dambond heeft connecties bij de televisie, dus hij nam mij mee. En in de live talkshow, na een item over voetbal en over een nationaal sportgala, mocht ik op de barkruk naast de presentator plaatsnemen voor een interview. We zaten bijna tegen elkaar aan voor een groen doek, maar op televisie hebben ze ons aan tafels in een ruime studio geprojecteerd. Het was erg spannend om te doen en zo weer voorbij. Na een minuut of vijf liep ik tussen ge-oliede bodybuilders die na mij kwamen weer de studio uit. Zo doen we dus ook nog andere dingen hier in Zambia dan lesgeven aan Justo Mwale!

Benieuwd geworden naar het interview? Op youtube staan een paar stukjes: http://www.youtube.com/user/JohannekeinZambia?feature=mhee

Meer dammen in Zambia

Vandaag begint mijn broertje Michiel aan het Nederlands kampioenschap dammen. Het is de tweede keer dat hij zich ervoor geplaatst heeft. Ik ben erg benieuwd hoe hij het gaat doen. Hopelijk kunnen we het hier een beetje volgen op internet – al heeft dat wat kuren de laatste tijd..

Vorig jaar kwam ik met een dammer hier in Lusaka in contact doordat hij het WK dammen, dat toen in Nederland was, op internet aan het volgen was. Dat kan dus wel vanuit Zambia.

Dammen hier in Zambia heeft een paar jaar een beetje stil gelegen. Maar nu is de Zambiaanse dambond weer een officieel erkende bond. Men is nu druk bezig om sponsors te vinden om de winnaar van het kleine Zambiaans kampioenschap naar het Afrikaans kampioenschap in Burkina Faso te sturen. Dat is al in mei.

De voorzitter van de dambond gaat daar ook heen voor het netwerken, en dat is een erg bijzondere man. Hij schijnt een aantal jaren terug een eigen politieke partij gehad te hebben, en aan zijn taalgebruik te merken, geloof ik dat meteen. In e-mails schrijft hij dat hij “in alle nederigheid wil berichten dat hij de mail in goede orde ontvangen heeft”, en zelfs Sms’jes van hem zijn heel bijzonder – over hoe vereerd hij is, en dergelijke. (Ik zou erg benieuwd zijn geweest naar zijn notulen voor ons studentendispuut Neoem – al kunnen we ons overigens nog niet zo goed voorstellen dat mensen hier in Zambia zo speels met serieuze zaken omgaan als wij daar deden, maar dit terzijde.)

Bij het kampioenschap om een Zambiaanse vertegenwoordiger voor het Afrikaans kampioenschap te bepalen, deed ik ook mee, voor spek en bonen. Ik werd tweede – wat op zich niet een heel goed teken is: in Nederland is het me maar één keer gelukt om de halve finales te halen…

23-29 33-28 29-34 24-19 xx 17-22

Maar er wordt druk geoefend. Afgelopen weekend nog hebben de Zambiaans kampioen en de winnaar van 2010 een match gespeeld – van half tien ’s avonds tot acht uur ’s morgens. Met de damklok die ik uit Nederland had meegenomen en met notatie van de zetten. Ik ben er zelf niet bij geweest, maar op de foto zie je een fragment uit de match – zwart mist een twee-om-drie, maar komt met een soort Drost-offer.

In de tijd dat hier geen dambond was, is het dammen vooral blijven bestaan op de markten in Lusaka. De verschillende marktkooplieden spelen met elkaar tussen de bedrijven door en vormen damclubs. In Kaunda Square, de wijk waar wij bij wonen, zijn er twee damclubs op de markt.

Een markt hier is wat anders dan in Nederland. Het is meer ook het winkelcentrum, waar iedereen zijn dagelijkse boodschappen doet. Overal langs alle wegen zie je hier straatverkopers. En toen ik hoorde over ‘de markt van Kaunda Square’ dacht ik eerst dat het de drukste straat met straatverkopers wel zou zijn. Maar later kwam ik erachter dat er tussen de huizen een groot vierkant is (Kaunda Square waarschijnlijk…) waar het helemaal vol gebouwd is met kraampjes. Kris kras liggen er golfplaten overheen, zodat het praktisch overdekt is.

Op de kraampjes is altijd van alles te koop en de huisjes aan de rand zijn ook kleine winkeltjes. De meeste dammers van Kaunda Square die ik nu ken, hebben zo’n winkeltje. De secretaris van de dambond is timmerman en heeft daar een werkplaats – hij heeft een bed voor ons gemaakt overigens (en hopelijk komt vandaag ons eigen bed uit Nederland aan…). Er is een dammer met een kapperswinkel. Ik heb hem alleen nog maar de tondeuse zien gebruiken overigens, maar alle mannen en jongens hier hebben dan ook een kaalgeschoren hoofd. Een dammer heeft een ‘restaurant’, een klein hokje waar hij thee en nshima (de maispap die men hier drie keer per dag eet) serveert, met name voor de marktlieden. En een dammer verkoopt slippers, sandalen en wat koffers.

Sommigen spelen nog 12-12 in plaats van 20-20

Voor de winkeltjes in Kaunda Square wordt druk gedamd, terwijl verder het leven doorgaat. Niet voor alle kippen die er net naast verkocht worden overigens: toen ik een keer verdiept was in een dampartij zag Johanneke dat een paar meter achter mij twee kippen de nek werd omgedraaid. Uit het ‘restaurant’ klinkt muziek – ook hier dezelfde liedjes keer op keer, en uit de kapperszaak klinkt de TV met voetbal erop die daar altijd aan staat. Het Engelse en Spaanse voetbal wordt hier fanatiek gevolgd. Veel mensen hebben er sjaals of T-shirts van en er hangen allerlei posters van.

Er is altijd wel iemand die wil dammen. De paar damborden die ze hebben zijn praktisch altijd in gebruik. De damborden zijn zelfbeschilderde stukken hout, met kroonkurken als damstenen – rechtop versus op de kop. Ik vind die kroonkurken wel charmant, maar voor de officiële wedstrijden gebruiken we frisdrankdoppen – wit versus blauw. Dat vind een ander lid van de dambond echter – hij kan niet wachten tot ons echte dambord uit Nederland komt – hopelijk ook vandaag dus…

Maar eerst ga ik maar eens kijken hoe laat Michiels eerste wedstrijd vandaag begint!

Vrouwen, marcherende jongens en (alweer) mannen met een waterpas

“Happy Women’s Day!”, krijgt Johanneke vanmorgen toegewenst door de vrouw van een collega. We komen haar tegen wanneer we aan onze ochtendwandeling beginnen. Het is hier vandaag een vrije dag. We hebben gehoord dat er ook vrouwen-marsen zijn vanmorgen, maar we komen geen marcherende vrouwen tegen. Vandaag kunnen we even bijkomen van een drukke week: met nog een vrouwendag, wel marcherende jongens en veel mannen met een waterpas.

Een kerk vol met vrouwen!

Afgelopen vrijdag was het (vrouwen-)wereldgebedsdag. We vierden dat de afgelopen jaren in Oudenhoorn – het was altijd al bijzonder dat ze dan dezelfde dienst hadden bij Johannekes ouders in Duitsland, maar hier is het toch nog extra speciaal! Vrouwen uit Maleisië hebben dit jaar de liturgie gemaakt. Hier in Zambia blijkt wereldgebedsdag een nationale happening. Het wordt georganiseerd door alle kerken samen in de Anglicaanse kathedraal, en zelfs de president van Zambia was er dit jaar bij: hij deed een bijbellezing. Alle kerken hadden een koor meegenomen, dus de dienst duurde wel ruim drie uur.

Een drie uur durende kerkdienst is nog niks vergeleken bij zondag, toen we hier in de compound (arme wijk) bij de campus naar de kerk gingen. We zijn voor half negen in de kerk en staan pas om kwart voor één weer buiten. De Boys Brigade van de kerk moet voor het nieuwe jaar worden geïnstalleerd. Jongens van klein tot groot met sjerp en Frygische muts marcheren onder tromgeroffel de kerk in. Er wordt druk gesalueerd, veel jongens maken promotie en krijgen extra strepen op hun mouw of een andere stropdas om, en iedereen krijgt persoonlijk een nieuwe lidmaatschapskaart voor dit jaar overhandigd. Ze zijn er uren zoet mee, en wij als toeschouwers dus ook…

Damtoernooi

Na een snelle lunch ga ik weer terug naar de compound, dit keer om wat dammers op te halen. Op zaterdag begon het damtoernooi om een Zambiaanse vertegen-woordiger voor het Afrikaans kampioenschap dammen aan te wijzen. Al kan ik mij als Nederlander niet kwalificeren, doe ik toch ook maar mee. We spelen in een nog onaf sportcentrum dat door Japan gedoneerd is.

– Misschien kun je aan dat doneren zien dat Japan een ‘Westers land’ is. China bouwt ernaast een groot complex, maar dat is gewoon voor henzelf. Niemand weet wat er achter de grote, roze muur met Chinese letters gebeurd. “Misschien graven ze wel een tunnel naar China”, heb ik al verschillende mensen horen grappen.

Op zaterdag plaats ik mij voor de tweede ronde van het damtoernooi; en op zondag word ik na een lange, vermoeiende dag tweede. Met de auto die we van het college lenen, breng ik een aantal dammers weer naar huis. Gisteren is de eigen auto die we gekocht hebben, officieel op onze naam overgeschreven. Dat kostte weer verschillende dagen bureaucratie… Kantoor in, kantoor uit, nog een stempel, nog een keuring en een formulier, nog iemand die graag een bijdrage voor zijn lunch wil… Het lijkt zo te werken dat je een willekeurig kantoortje binnenstapt en dan vraagt waar je zijn moet. Bij sommige  kantoortjes zit een soldaat of soldate met een geweer op schoot bij de deur, dan vraag je die eerst of je naar binnen mag. Maar het is gelukt! Volgende week woensdag brengen we de huidige eigenaar van de auto naar het vliegveld en dan hebben we onze eigen Landcruiser.

Bouwvakkers - met waterpas!

Behalve met bureaucratie ben ik deze week ook druk met mannen met waterpassen. Op ons college is niet zoveel ondersteunend personeel, dus krijgen docenten ook allerlei taken toebedeeld. Ik zie toe op de bouw van een nieuw huis op de campus. De architect heeft me uitgelegd dat ik moet kijken of de muren wel haaks staan en of ze de cementlaag tussen de blokken niet te dik maken. Die cementlaag dat is wat de mannen met waterpas doen: het zijn de blokleggers of metselaars. Iemand legde me uit dat het een populair beroep is in Lusaka, omdat er veel gebouwd wordt en je alleen een waterpas nodig hebt om jezelf te kunnen verhuren als bloklegger. Zij hebben geen vrije dag vandaag, dus ik ga nog maar eens kijken hoe ze het vandaag doen.

Dammen in Zambia

Eén van de laatste wedstrijden voor mijn damteam in Nederland speelde ik tegen een Afrikaan. Helaas verloor ik. Mijn team is nu zelfs helemaal gedegradeerd uit de ereklasse, zag ik op internet. Dat er gedamd wordt in Afrika wist ik al langer, maar dat er ook in Zambia gedamd wordt, daar kwam ik toevallig achter. Alle Afrikaanse dammers in de Nederlandse damcompetitie komen uit West-Afrika. Maar op de chat bij de website van het afgelopen WK dammen, verscheen dit voorjaar ineens een dammer uit Zambia. We waren toen al bezig met ons mogelijke vertrek naar hier, dus zocht ik contact met hem en sprak af dat hij me hier dammen zou laten zien.

Dammen in Afrika

Inmiddels is de dammer twee keer langs geweest. We hebben een keer gedamd op het 10×10 bord zoals in Nederland – dat kon ik nog wel winnen. Maar op het 8×8 bord (schaakbord) waarop hier meestal gedamd wordt, was hij me toch te slim af.

De dammer blijkt in het bestuur van de Zambiaanse dambond te zitten; en ik mocht een keer mee naar een vergadering. Ik zou opgehaald worden door iemand, hadden we afgesproken, maar er ging iets mis. Ik moest maar de bus nemen, sms-te hij. Er rijden hier honderden blauwe vijftienpersoons-busjes. Ze zijn privé-eigendom en er is geen dienstregeling; maar dat is hier het openbaar vervoer. Ik was al een eind van de campus degene die me op zou pikken tegemoet gelopen, dus ik ging maar zo’n busje proberen. Er is iemand bij de deur die je probeert in zijn busje te krijgen en als het busje stampvol is, gaat hij rijden. Ik zei waar ik heen moest en degene bij de deur noemde een prijs, die mij prima leek. Ik stapte in een al vol busje, maar met wat inschikken, paste ik er nog wel bij. Ik was de enige blanke in het busje. ‘Lord knows’ stond er met grote letters op de voorruit…

Bij het winkelcentrum waar we hadden afgesproken, werd ik gevonden door een ander lid van het dambestuur. Hij nam me mee naar het terras bij een tankstation daar. Met twee andere bestuursleden wachtten we nog een paar uur tot de dammer en de voorzitter van de dambond arriveerden. De vergadering zou om half twee beginnen, maar inmiddels was het zes uur geweest. Ik bestelde een broodje shoarma bij het tankstation en anderen een vleespasteitje. De vergadering zelf was toen in een kwartier gedaan. Ze hadden papieren voorbereid om een officiële status voor de dambond aan te vragen bij het ministerie en er werd besloten dat die papieren binnen een paar weken zouden worden ingediend.

Nsolo spelen op de campus

Vroeger was de dambond een levendige organisatie. Vooral toen Zambia’s kopermijnen nog staatsmijnen waren. Zij sponsorden toen alle sporten en ook dammen, en nsolo. Er waren toen meestal dam-nsolo-teams. De resultaten van de dam- en de nsolo-wedstrijden werden bij elkaar opgeteld. Nsolo is de lokale variant van een algemeen Afrikaanse denksport. Je hebt allebei twee rijen kuiltjes met steentjes of zaden er in, en om beurten haal je een kuiltje leeg en verdeel je dat over de volgende kuiltjes. Een paar weken terug hebben twee studenten ons al nsolo geleerd. Er is hier naast het voetbalveld een groot betonnen nsolo-bord waar we ze zagen spelen. En afgelopen zaterdag hebben we op de markt bij de Zuid-Afrikaanse Dutch Reformed Church een nsolo-spel gekocht, zodat we ook thuis kunnen oefenen. Dammen en nsolo zijn inmiddels niet meer verbonden. Meer en meer gingen spelers van de dam-nsolo-teams gingen zich specialiseren in het een of het ander.

Driekwart van het dammen gebeurt hier op het schaakbord, en als er al gedamd wordt op het (internationale) 10×10-bord dan hebben ze meestal net andere regels: geen ‘meerslag gaat voor’. Maar de Zambiaanse dambond wil graag ook internationaal actief worden en ze willen ook het internationale spel leren. Daar ligt misschien wel een taak voor mij… Wordt vervolgd, dus waarschijnlijk!