Zuid-Afrika in drie kunstwerken

Kunst is misschien niet het eerste waar je aan denkt als je Zuid-Afrika hoort. Apartheid. Rassenproblematiek. Safari. Wijn. Trofeeënjacht. Gekke taal. Dat zijn associaties die ik me voor kan stellen. Maar in de afgelopen weken hebben Hermen en ik in verschillende musea kennisgemaakt met indrukwekkende Zuid-Afrikaanse kunst, en daarvan wil ik vandaag een aantal impressies delen.

Pierneef,_Jacob_Hendrik_-_Rustenburgkloof,_oil_on_canvas_web_299_300_80auto_s

Cézanne in Afrika, zo kun je de schilderijen van Jacobus Hendrik Pierneef (1886-1957) noemen. Net als Cézanne schildert Pierneef landschappen met bomen en rotsen, alleen zijn het niet de dennen en slanke cipressen van de Provence, maar de typisch Afrikaanse parasol-bomen en baobabs. Critici zeggen dat als je één Pierneef gezien hebt, je ze allemaal wel kent – en dat is niet helemaal onwaar. Zijn stijl is onmiskenbaar, en dezelfde vergezichten komen steeds terug. Wat je er ook van zegt, wij vinden het mooi. Zo mooi dat ik wel een poster van een Pierneef-landschap zou willen kopen, zoals ik in mijn studentenkamer een poster van Cézanne had hangen. Helaas. Onvindbaar. Zuid-Afrikaanse kunst is misschien een te kleine markt. Maar het kan er ook mee te maken hebben dat Pierneef niet onomstreden is in Zuid-Afrika. Een biografie interpreteert zijn schilderijen als uitingen van Afrikaner-nationalisme. De landschappen van Pierneef zijn weids en leeg, er is geen mens op te zien. Het land ligt als het ware klaar om in bezit te worden genomen – door de blanke kolonisten uiteraard.

DSC_2283

Een andere kant van de Zuid-Afrikaanse geschiedenis is letterlijk tastbaar in de installatie Long march to freedom in de tuin van het museum Oliewenhuis in Bloemfontein. Je kunt er ronddwalen tussen de meer dan 30 levensgrote bronzen beelden van hoofdpersonen in de Zuid-Afrikaanse struggle (worsteling) naar gelijkheid. De beelden zijn gemaakt door verschillende Zuid-Afrikaanse kunstenaars. Bij elk beeld staat een bordje met een kort levensverhaal van de afgebeelde. We zien Afrikaanse koningen met schilden en speren, of gekleed in een deftige overjas. Afrikaanse politici met fiets of belangrijke papieren in de hand. Een paar blanke zendelingen. Een enkele vrouw. Je kunt ze in de ogen kijken en een hand geven. Zij zijn de inwoners die de critici zo missen in de schilderijen van Pierneef. De beelden zijn onderdeel van wat een nog veel grotere beeldentuin moet worden in Pretoria. We hadden geluk dat we ze nog zagen, want vandaag worden ze ingepakt en naar hun nieuwe locatie gebracht.

ConradSecretLanguageI

Conrad Botes (1969) is een hedendaagse Zuid-Afrikaanse kunstenaar, bekend om zijn scherpe satire gericht op de Zuid-Afrikaanse politiek en samenleving. Zijn schilderij Secret Language I, te zien in het Pretoria Art Museum, was voor mij een openbaring. Botes maakt gebruik van verhalen en geruchten uit de Zuid-Afrikaanse populaire cultuur. Secret Language II was een aantal jaren geleden te zien in een tentoonstelling over Zuid-Afrikaanse kunst in het Museum of Modern Art (MoMA) in New York. Er is een man op te zien, vol met tatoeages; zoals gebruikelijk schijnt te zijn voor de bendeleden in de gevangenissen van Kaapstad. Araminta de Clermont, een Britse fotografe, maakte een aantal jaar geleden een serie portretten van deze mannen – de overeenkomst met Conrad Botes’ Secret Language I en Secret Language II valt meteen op. Voor mij gaat Secret Language I niet zozeer over het Zuid-Afrikaanse criminele milieu. Haar tatoeages doen mij sterk denken aan de verhalen van Zambiaanse ex-Satanisten die ik onderzoek voor mijn proefschrift. ‘Mijn’ Satanisten vertellen over een wereld onder water, bevolkt door kwade zeemeerminnen, waar consumptiegoederen worden gemaakt om mensen te verleiden. Ze vertellen over rijk willen worden, en dat de prijs daarvoor is het offeren van familieleden. De beelden uit die verhalen zie ik terug in de tatoeages van de vrouw in Secret Language I. Op haar bovenlijf zijn slangen en een doodshoofd met hoorntjes getekend – een verwijzing naar de duivel. Ook zien we ringen, diamanten, en een ander doodshoofd, gekleed in een mooie hoed en een bontkraag – refererend naar de gewenste rijkdom – en een zeemeermin met een mes in haar hand.

Al is kunst dan niet het eerste waar je aan denkt bij Zuid-Afrika, een ontdekkingstocht in de Zuid-Afrikaanse kunst is inspirerend en zeer de moeite waard!

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s