Vreemdelingen

De wereld kijkt naar Zuid-Afrika, waar in de afgelopen weken buitenlanders zijn bedreigd, aangevallen en gedood. De wereld kijkt verbaasd en verbijsterd. Zuid-Afrika, was dat niet de regenboog natie? De nieuwe democratie waar iedereen samen kon leven? Het land dat zich zo mooi had gepresenteerd tijdens het WK voetbal in 2010? Hoe kan het dan hier ineens mensen uit andere landen hun leven niet meer zeker zijn?

Het geweld dat in de afgelopen weken is opgelaaid wordt samengevat als ‘xenophobic attacks’. Bij deze aanvallen gaat het om geweld van zwarte Zuid-Afrikanen tegen zwarte Afrikanen afkomstig uit andere landen zoals Zimbabwe, Mozambique, Malawi en Somalië. Deze nieuwkomers proberen een inkomen op te bouwen door straatverkoop, kortdurende klussen of het opzetten van een winkeltje. Deze winkels – en in mindere mate ook de winkels van Aziatische eigenaars – zijn worden nu bedreigd door de xenofobe aanvallen.

Het verschil in inkomens in Zuid-Afrika is enorm groot – groter dan in Zambia, denken wij. Een cijfer dat inkomensongelijkheid uitdrukt is de Gini-index. Dit is een schaal van 0 tot 100, waarbij 0 een situatie is waarin iedereen hetzelfde inkomen heeft en 100 een situatie waarbij één persoon al het inkomen heeft, en de rest niets. De Gini-index van Zambia is in 2010 57, wat betekent dat er een kleine groep mensen het grootste deel van het inkomen ontvangt. Het cijfer voor Zuid-Afrika is zelfs nog hoger: 63 in 2009. Ter vergelijking: in Nederland is het cijfer 25. Zambia en Zuid-Afrika staan daarmee allebei in de top-tien van inkomens-ongelijke landen ter wereld; Zambia op 9 en Zuid-Afrika op 2.

Inkomensongelijkheid betekent bijvoorbeeld dat een arme Zuid-Afrikaan een wereld vol welvaart van dichtbij kan zien, maar daar nooit toegang toe kan hebben. Sinds het einde van de apartheid in de jaren ’90 is de situatie van veel Zuid-Afrikanen verbeterd. Veel zwarte Zuid-Afrikanen hebben de weg naar een middeninkomen gevonden. Tegelijkertijd is de ongelijkheid gestegen. De groep die altijd al een goed inkomen had heeft veel meer geprofiteerd dan de groep die leeft op de armoedegrens. In Zuid-Afrika is het werkeloosheidspercentage 25%. Negen van de tien werkelozen zijn zwarte (Zuid-)Afrikanen zonder opleiding. In Durban, waar veel van het xenofobe geweld plaatsvond, waren vanmorgen rellen en protesten in een sloppenwijk omdat er al een tijd lang geen water was. De politie joeg demonstranten uit elkaar met een waterkanon. Voor mij is dat een heel treffend beeld van ongelijkheid: het water is er wel; maar het is niet voor jou.

Armoede, uitzichtloosheid, slechte leefomstandigheden, alcohol- en drugsmisbruik komen allemaal veel voor in de sloppenwijken van Zuid-Afrika. Dat schept onrust. Er zijn in Zuid-Afrika ongeveer 2 miljoen legale en illegale immigranten – 4 % van de bevolking. Het is een populair land voor gelukszoekers, en er zijn ook veel vluchtelingen die in Zuid-Afrika zijn terechtgekomen. De onrust in sloppenwijken in Durban en Johannesburg is in het xenofobe geweld van de afgelopen weken tot uitbarsting gekomen. Het geweld is met name gericht tegen andere arme Afrikanen die ervan verdacht worden om de karige banen in te pikken.

Xenofobisch geweld – is dat eigenlijk een goede term? Op de sociale media zien we veel protesten tegen het gebruik van dit woord. Xenofobie betekent letterlijk angst voor vreemdelingen of vreemde zaken. Xenofobe aanvallen gaan over een wij/zij-gevoel. Zij – de vreemdelingen, de minderheden, de anderen – horen er niet bij. Ze zijn gevaarlijk. Ze zijn een bedreiging. En wij gaan daar iets aan doen. In dit geval zijn ‘wij’ de zwarte Zuid-Afrikanen, en ‘zij’ de eveneens zwarte migranten. Kennissen uit Zambia en ook anderen vinden dat voor het aanvallen van zwarte Afrikanen door zwarte Zuid-Afrikanen niet het woord xenofoob gebruikt moet worden. “No African is a foreigner in Africa!” schreef de Kameroense filosoof en politicoloog Achille Mbembe vorige week – in Afrika zijn Afrikanen geen vreemdeling! Zwarte Afrikanen zouden samen een wij moeten vormen.

Dat het geweld juist mede-Afrikanen treft is ook wat de buurlanden schokt. Een regelmatig terugkomende opinie op facebook: Tegen de blanken durf je niks te doen, maar de Zimbabwanen, Malawianen en Mozambiquanen – die moeten het ontgelden. Alsof het beter zou zijn als blanken aangevallen zouden worden. Gemakkelijker te begrijpen, misschien? In Zambia zijn de reacties op het Zuid-Afrikaanse geweld heftig. “Wij hebben jullie toch ook opgevangen toen het ANC strijd voerde tegen de apartheid?” hoor ik vaak. Een radiostation heeft aangekondigd geen Zuid-Afrikaanse muziek meer te draaien. Er wordt opgeroepen tot een boycot van Zuid-Afrikaanse bedrijven – het gros van de supermarkten in Zambia komt uit Zuid-Afrika. In Mozambique zijn Zuid-Afrikaanse auto’s bekogeld met stenen, en heeft een Zuid-Afrikaanse oliemaatschappij haar medewerkers teruggetrokken.

Als blanke Europeaan, woonachtig in Zambia en momenteel verblijvend in Zuid-Afrika, vind ik het lastig wat ik van de aanvallen moet vinden. Ja, verschrikkelijk natuurlijk. Onbegrijpelijk dat mensen elkaar zoiets kunnen aandoen. Dat je een ander kunt afmaken alsof het geen mens is. Maar de grote verontwaardiging van Zambianen en anderen dat nu zwarte Afrikanen het doelwit zijn, daar heb ik niet zoveel mee. In het verleden (en waarschijnlijk nog steeds) zijn blanken verantwoordelijk geweest voor veel Afrikaanse ellende. Ben ik misschien een beetje opgelucht dat het nu niet de blanken zijn die de Afrikanen iets aandoen? Beschaamd denk ik dat ook bij mij een wij/zij-gevoel speelt. Wij, de blanken, zijn nu eens niet dader of slachtoffer. Dit is een probleem van de anderen. Beschamend, vind ik mijn eigen gedachten. Ik dacht dat ik een beter mens was. En ik vraag mij af: Wie is eigenlijk de ander? Wie is ‘wij’, en wie is ‘zij’? Wie is mijn naaste?

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s