Echt gebeurd

Van een collega hoorden we het volgende verhaal:

Er was eens een dominee die geen zin meer had in het preken op zondagochtend. Hij lag liever wat langer in bed of deed andere dingen met zijn tijd. De dominee besloot zijn schaduw naar de kerk te sturen om te preken, terwijl hij zelf thuis bleef. De mensen in de kerk merkten wel dat er iets anders was aan de man die op de preekstoel stond, maar wat precies wisten ze niet. Pas weken later werd de dominee betrapt en kwam er een eind aan deze praktijk.

Het verlangen van deze dominee om eens niet op zondagochtend te preken, kan ik me voorstellen. De meeste kerken hebben op zondagochtend meerdere diensten, Engelstalig en in de lokale taal. Een kerkdienst duurt minstens twee-en-een-half uur. De predikant begint zijn zondagse werkdag dus om een uur of zeven en is niet voor de middag klaar. Dat lijkt me best een belasting.

Wat ik me ook goed kan voorstellen, is dat de dominee die eigenlijk liever thuis is wat afwezig overkomt. Hij is ergens anders mee bezig; is afwezig; er niet helemaal bij. Zijn aanwezigheid in de kerkdienst is maar een schaduw van zijn normale doen en laten. Het is toch mooi uitgedrukt, denk ik dan: “De dominee stuurde zijn schaduw naar de kerk en bleef zelf thuis.”

Het verhaal letterlijk nemen – de dominee die fysiek, aanwijsbaar, op twee plekken tegelijk is – dat komt niet bij me op. En toch lijkt de collega die het verhaal vertelt het zo te bedoelen. In dit verhaal (en er zijn veel meer voorbeelden) stuiten we op een verschil in wereldbeeld dat voor ons zo onbegrijpelijk is dat we qua analyse nog niet veel verder komen dan “er is iets met…”. Er is iets met het wat echt is en wat niet, wat letterlijk is of juist symbolisch. Het lijkt of wij in onze evaluaties van verhalen andere keuzes maken, alsof wij eerder bereid zijn om verhaalelementen als ‘symbolisch’ aan te duiden.

Een ander voorbeeld: voor mijn promotieonderzoek bekeek ik een video waarin een Zambiaanse man vertelt over zijn verleden als Satanist. Als Satanist bracht hij mensenoffers, bijvoorbeeld zijn stiefmoeder; in ruil daarvoor kreeg hij geld, een huis, een auto en een mooie titel: Junior Grandmaster of South-Central Region. Het is hier algemeen bekend dat, wil je rijk en succesvol worden, met een mooie baan en alles wat daarbij hoort, je de banden met je familie wat losser moet maken. Als je zelf van je verdiensten wilt genieten, moet je voorkomen dat je overlopen wordt door familieleden die een graantje mee willen pikken. Wie rijk en succesvol wil zijn, moet zijn familie opofferen. Het verhaal van de Satanist is voor mij een echo van dit fenomeen, een literaire verwerking van iets wat veel mensen meemaken.

Ik kan me zelfs voorstellen dat de ex-Satanist zich verantwoordelijk voelt voor de dood van zijn stiefmoeder. Hij vertelt dat zij hem altijd slecht behandelde. Op een nacht stak hij met een mes naar een spiegel en de volgende ochtend werd hij gewekt door het geweeklaag van buurvrouwen omdat zijn stiefmoeder was overleden. “Ik heb haar vermoord,” is de conclusie van de Satanist. En kun je je niet voorstellen dat je dat zegt? Als je al een hekel aan iemand hebt en diegene overlijdt plotseling, zou je je daar dan niet verantwoordelijk voor voelen?

Een literaire verwerking en je verantwoordelijk voelen. Zo ver kan ik gaan. Mijn studenten lezen het verhaal heel anders: zo is het gewoon gegaan – hij was Satanist, moest mensen offeren en heeft zijn stiefmoeder gedood. Punt. Met een symbolische uitleg voelen mijn studenten zich niet serieus genomen. Het moet echt zijn, anders is het niet echt. En ik denk dat wij daar anders over denken. Het verhaal hoeft voor mij niet waargebeurd te zijn om toch waarheden over te kunnen brengen.

In een artikel las ik over studentenverenigingen in Nigeria. Op de campussen van universiteiten schijnen groepen studenten bijelkaar te komen om occulte rituelen op te voeren en geesten aan te roepen. Het levert hen goede schoolresultaten, een goede carriere en veel geld op. Het verhaal doet me denken aan een aflevering van Buffy the Vampire Slayer, waar precies hetzelfde gebeurd: leerlingen van het plaatselijke college delen als studentenvereniging een huis. In de kelder aanbidden ze een monster dat eens in de zoveel tijd mensenoffers moet krijgen. De vereniging bestaat al decennialang, en succesvolle ondernemers en politici zijn oud-leden en de vaders van de huidige leden. Uiteraard komt Buffy langs, bevrijdt de mensenoffers en doodt het monster, waarna het fortuin van de leden verdwijnt.

Volgens schrijver en regisseur David Greenwalt is een interpretatie van de aflevering  het old-boys-network: de banden die tijdens de studietijd door de succesvolle studenten gesmeed worden en altijd blijven bestaan. Ze spelen elkaar gunsten en baantjes toe. Wie geen lid was van de juiste studentenvereniging komt er later bijna niet meer tussen. Dit is de waarheid die achter het verhaal in deze aflevering van Buffy zit; en die ik ook achter de verhalen over ‘campus cultists’ in Nigeria zou zoeken. Maakt ‘echt gebeurd’ het nog echter of waarder? Waarom moet alles hier zo letterlijk zijn?

“Klopt het dat Harry Potter een Satanistische samenzwering is?” vroeg een student mij onlangs. Ik weet dat er in Nederland ook groepen zijn die geen goed woord over hebben voor de Harry Potter-serie. Het wekt interesse in het occulte en daarmee kom je in de buurt van Satanisme. Maar dat was niet wat de student bedoelde. De ex-Satanist waar ik eerder over vertelde, beweert een diploma te hebben van Hogwarts, dus de student wil weten: “Worden er op Hogwarts echt heksen opgeleid?” Nee. Nee! Harry Potter is een karakter uit een boek! Verzonnen! Hogwarts bestaat niet echt!!

Niet echt, wel echt, het loopt door elkaar en tegelijkertijd lijken mijn studenten het belangrijker te vinden dan ik dat iets echt echt gebeurd is… Ik snap het nog niet. Maar wat Birgit Meyer in haar oratie zegt over onderzoek in ontwikkelingslanden maakt mij hoopvol: “Focusing on these and other frontier areas is productive because, by virtue of the conflicts, tensions, misunderstandings and matches occurring there, they invoke the sense of confusion and the fresh insights on which innovative theoretical understandings depend.” ‘Sense of confusion’: check. ‘Fresh insights on which innovative theoretical understandings depend’ – dat komt dan misschien nog…

Advertenties

One thought on “Echt gebeurd

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s