De schuldvraag

“Natuurlijk bestaan heksen! Vorige week las ik nog in de krant over een school waar de docenten gevlucht waren vanwege hekserij.” “En in kerkdiensten zijn er soms heksen die bekennen wat ze allemaal gedaan hebben voordat ze born again werden.” In het college Antropologie dat ik dit trimester geef, laat ik onze studenten kennismaken met wat antropologische basisbegrippen, zoals traditie, mythe, symbool en ritueel. Vorige week was het thema witchcraft aan de beurt.

Aan de hand van stukjes uit een klassieke tekst over hekserij in Afrika – Witchcraft, Oracles and Magic among the Azande van E.E. Evans-Pritchard (1937) – laat ik de studenten vertellen over hun ervaringen met hekserij. Evans-Pritchard probeert hekserij vanuit het perspectief van de Azande te begrijpen: hoe kan het dat mensen zeggen dat er heksen zijn? Hoe ziet hun wereldbeeld er dan uit? Welke functie heeft een dergelijk geloof? Maar zijn eigen Westerse perspectief blijft: “Heksen, zoals de Azande ze beschrijven, kunnen natuurlijk niet bestaan.” De studenten zijn het daar helemaal mee oneens. Natuurlijk bestaan heksen! Ze komen met allerlei voorbeelden uit de media en uit verhalen. “Ik kan me best voorstellen, hoor, dat Evans-Pritchard ze niet gevonden heeft,” zegt een student, “het is namelijk heel moeilijk om vast te stellen wie een heks is.”

Volgens Evans-Pritchard wijten de Azande alles wat tegen zit aan hekserij. Gebeurt er een ongeluk of gaat er iets mis, dan komt dat omdat iemand – een heks – daarvoor gezorgd heeft. Dat herkennen de studenten. “Ik denk wel dat de meeste mensen moeilijkheden wijten aan iemand die het op hen gemunt heeft.” Ik vertel de klas dat ik ooit uit een boom ben gevallen en mijn rug brak. Pech, zou ik dat noemen. Of misschien had ik ook gewoon niet in een boom moeten klimmen. “Misschien is niet alles wat gebeurt hekserij, geen 100%,” reageert een student, “maar toch wel 50%. Het zou kunnen dat als je in een boom klimt, je op een rotte tak gaat staan en daardoor valt. Dan is het geen hekserij.” Een ander is het daar niet mee eens: “Nee, ik denk wel dat 100% van de slechte dingen veroorzaakt wordt door hekserij. Ook dat jij uit die boom viel!”

Evans-Pritchard probeert een functie te vinden voor de sociale werkelijkheid van hekserij. Het zijn vooral “lastige” mensen die worden beschuldigd van hekserij: de onvriendelijken, ouderen die hulp nodig hebben, behoeftigen. Het geloof in heksen zorgt ervoor dat mensen toch goed omgaan met hun buren: elke buur zou een heks kunnen zijn, dus je past op dat je niemand beledigt. Een dergelijk positieve functie van hekserij zien de studenten niet – en trouwens de meeste hedendaagse antropologen ook niet. “Hekserij is niet iets was eenheid brengt!” vindt een student, “hoe kun je in harmonie met elkaar leven als iedereen elkaar wantrouwt?”

Dat lijkt mij een hele goede vraag. Hoe kun je rustig slapen als er constant mensen zijn die het op je gemunt hebben? Die je ongeluk, ziekte, slechte schoolresultaten en pech in zaken toewensen? Bidden helpt; dat lijkt de enige bijdrage van het Christendom aan de ervaringen met hekserij te zijn.

Dat al het slechte wat je kan overkomen ligt aan iemand anders die jou kwaad wil doen – het is voor mij een onbegrijpelijke gedachte. Sommige dingen gebeuren toch gewoon? Ik blijf erover nadenken. Ik ga uit van het goede in de mens; ik kan mij haast niet voorstellen dat je iemand anders willens en wetens schade wilt berokkenen. In zo’n wereld wil ik niet leven.

Maar is mijn eigen wereld eigenlijk wel veel harmonischer? Als ik uit een boom val, slechte cijfers haal, een auto-ongeluk krijg of onvriendelijk bejegend wordt – in al die gevallen zoek ik de oorzaak eerst bij mijzelf. Ik had niet in die boom moeten klimmen, of in ieder geval niet moeten loslaten. Ik had beter mijn best moeten doen. Ik had beter moeten uitkijken. Ik zal wel iets verkeerds gezegd of gedaan hebben. Eigenlijk is in mijn wereld al het slechte dat mij overkomt mijn eigen schuld. En dat is even zwart-wit als de wereld van mijn studenten waarin alles de schuld van een ander is…

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s