Antropologie: een hopeloze roeping?

“Vertel: waarom nou juist Zambia?” Het is een vraag die we keer op keer krijgen van docenten, interviewers en andere geïnteresseerden. Een terechte vraag, natuurlijk. De ouders van een vriendin hebben bijvoorbeeld jarenlang in Zambia op een dorpsschool gewerkt, en ze is er zelf geboren. Dan heb je een prachtverhaal: volgen in de voetsporen van je ouders; iets goeds doen voor het land van je geboorte… Voor de vraagstellers misschien jammer, maar wij hebben niet zo’n verhaal.

Als een vis in het water…

Als student godsdienstwetenschappen vond ik religie in Nederland boeiend genoeg. Er gaan minder mensen naar de kerk dan 40 jaar geleden – maar zijn Nederlanders ook minder religieus geworden? Of zijn er andere verbanden ontstaan? In het boek ‘Zwevende Gelovigen’ laat Joep de Hart zien dat de associaties die mensen hebben bij het woord ‘kerk’ negatiever zijn dan bij het woord ‘spiritualiteit’: dogma’s en sociale druk tegenover authenticiteit en vrijheid. Bijzonder interessant. Ik bereidde mij dus voor op een academische carrière in Nederland.

Ik vroeg mij tijdens mijn studie af of het wel kan, als antropoloog de eigen samenleving onderzoeken. Als een vis zijn eigen sloot zou onderzoeken, dan zou hij vast kunnen vertellen over de andere dieren: de snoek en het stekelbaarsje, de kikker en de waterkever. Hij zou opmerken dat het boven lichter en warmer is, en beneden troebeler en gevaarlijker. Maar zou een vis, die nooit uit zijn sloot is geweest, opmerken dat hij in het water leeft? Waarschijnlijk niet, want hij kent niet anders. Terwijl het water voor ons landmensen het meest opmerkelijke is van het leven van de vis! Als antropoloog in eigen land loop je dus het risico om datgene over het hoofd te zien wat vanzelfsprekend is voor een autochtoon.

Of als een schilder op het droge?

Zelfportret met boeken

Dat met die academische carrière in Nederland is wat anders gelopen. Nu we ons voorbereiden op het docentschap in Lusaka, begint het wel weer te kriebelen. Zou ik mijn werk daar niet kunnen combineren met het schrijven van een proefschrift? En dan nu niet over Nederland, maar over Zambia – dan heb je die problemen van de antropoloog in eigen land ook niet.

Schrijven over Afrika kent echter andere problemen. In het boek ‘Het regenseizoen’ laat Stephen Ellis zien dat veel schrijvers, beleidsmakers en ontwikkelingswerkers een beeld van Afrika met elkaar delen: Afrika is nog niet waar wij zijn; Afrika blijft achter; Afrika moet zich nog ontwikkelen. Het is alsof de ontwikkeling van verschillende werelddelen af te beelden is als een ladder: het Westen staat vrij hoog terwijl Afrika nog maar net begonnen is met de beklimming. Ellis verdedigt een ander perspectief. Kan het niet zo zijn dat er meerdere ladders zijn? Dat zich in Afrika een andere staatsvorm ontwikkelt dan in de geschiedenis van Europa?

Het is een idee dat tijdens mijn opleiding heel belangrijk was: ontwikkeling gaat niet altijd volgens dezelfde stappen. Maar dat maakt onderzoek in Afrika niet gemakkelijker. Als Afrika andere stappen in de ontwikkeling zet, zijn principes die licht werpen op de geschiedenis en samenleving van Europa dan nog toepasbaar op Afrika? Of neem ik als antropoloog mijn kennis en vaardigheden mee naar een omgeving waar alles anders is? Het zou zijn als een schilder die zijn aquarelverfdoos meeneemt naar een land zonder water…

Antropologie lijkt zo een hopeloze roeping: in eigen land ben je blind voor wat opvalt door je eigen voorkennis; in het buitenland valt van alles op, maar is het niet te interpreteren omdat je categorieën uit een andere cultuur komen. Het stemt mij optimistisch dat er door de jaren heen zoveel antropologen zijn geweest die toch pogingen gedaan hebben iets te begrijpen van hun eigen of van een andere cultuur, maar voor mijzelf ben ik er nog niet helemaal uit. Alweer geen prachtverhaal dus…

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s